Jaap van Riemsdijk en Eveline van Dijck over de dood-in-eigen-regie van acteur Johan Ooms:

'Voor hem was de dood een opluch­ting’

Op 14 mei stierf de Amster­damse acteur Johan Ooms (75). Hij maakte gebruik van het ‘laatstewilmiddel’, ook wel Middel X genoemd. NVVE-voorlichter Jaap van Riemsdijk was bij zijn sterven aanwezig. Eveline van Dijck maakte voor de Coöperatie Laatste Wil (CLW) een film over Ooms. Samen kijken zij terug op een ‘bijzonder geestige, bescheiden en intelligente man’, die precies wist wat hij wilde.

Jaap van Riemsdijk kende Johan al zo’n dertig jaar, oppervlakkig, toen hij hem op een bijeenkomst van de Coöperatie Laatste Wil (CLW) tegenkwam. ‘Johan bleek daar te zijn met een concreet doel: hij wilde weten hoe hij zijn afscheid zo zorgvuldig mogelijk kon voorbereiden.’ In de twee jaar daarna sprak Jaap geregeld met hem over zijn stervens­wens. Lange tijd was hij de enige die ervan op de hoogte was. Omdat Johan de dood-in-eigen-regie een warm hart toedroeg, wilde hij graag iets voor de CLW betekenen. Daarom stemde hij ermee in dat Eveline van Dijck een film over hem zou maken. Eveline, die al meer video’s voor de CLW maakte, had daar zo haar eigen moti­vatie voor. ‘Mijn 58-jarige zus heeft zich in 2006 opgehangen. Daar heb ik in 2008 de documentaire “Mag ik dood?” over gemaakt, waarvan de strekking was: hoe had ik haar aan een meer humane dood kunnen helpen? Ik had er heel wat voor over gehad als er destijds een laatstewilmiddel was geweest.’ Respecteren > Johan Ooms was zeer beslist in zijn doodswens. Jaap: ‘Toneel was Johans lust en leven. Hij heeft wel honderd toneelrollen gespeeld en was vaak te zien in speelfilms en op tv, voor het laatst in Flikken Maastricht. Rond zijn zestigste kreeg hij een stem­aandoening waardoor hij alleen nog heel incidenteel een rol kon aannemen. Zonder de theaterwereld had zijn leven niet zoveel zin meer. Persoonlijk kon ik me zijn doodswens niet zo goed voorstellen, maar ik respecteerde die wél.’ Eveline is het daarmee eens. ‘Ik vond Johan zo moedig, doordacht en evenwichtig in zijn besluit. Voor hem was de dood een opluchting.’ Eveline werkte intensief met Johan samen aan de film. Dat was ‘ongelofelijk leuk’, zegt ze. ‘Johan was een echte filmman, als acteur had hij er veel ervaring mee.’ Tijdens een van de opnames vertelde Johan aan Jaap dat hij het middel alleen zou innemen en alleen zou sterven. ‘Hij wilde niemand lastigvallen of opzadelen met eventuele juridische problemen’, vertelt Jaap. ‘Toen heb ik aangeboden om erbij te zijn. Zoiets moet je niet in je eentje doen. Ik wilde hem niet in de steek laten.’ Later verklaarde ook Johans beste vriendin, actrice Kathenka Woudenberg, zich bereid om erbij aanwezig te zijn. Naast het persoonlijke had Jaap nog twee andere motieven. ‘Er is zoveel te doen geweest over dit laatstewilmiddel, dat door de CLW onder de aandacht was gebracht. Ik wilde een keer van dichtbij meemaken hoe dat gaat, om het later te kunnen uitdragen in mijn werk voor de NVVE.’

Jaap, van oorsprong jurist, wilde ook ervaren hoe de autoriteiten omgaan met iemand die bij een zelfdoding aanwezig is geweest. Hulp bij zelfdoding is immers strafbaar. Iemand informatie verstrekken wordt niet als ‘hulp’ beschouwd, het iemand makkelijker maken om de daad te verrichten zit op de grens van het juridisch toelaatbare, legt Jaap uit. Toch durfde hij het aan. ‘Ik wist van tevoren dat ik me juridisch voldoende zou kunnen indekken door alle benodigde maatregelen te treffen.’

Wijkagent > Twee weken voor het ‘Uur U’ besluit Johan zijn dood-in-eigen-regie uit te stellen. De coronacrisis is op haar hoogtepunt en hij wil politie, hulpverleners en uitvaartondernemers niet extra belasten met de nasleep van zijn overlijden. Eveline: ‘Dat vond ik zo hoogstaand van hem.’ Een paar weken later dan gepland, op de ochtend van 14 mei, neemt Johan alsnog het laatstewilmiddel in. Jaap filmt het en legt ook vast dat Johan verklaart dat hij dit uit vrije wil doet. Op de tafel liggen alle documenten en wilsverklaringen keurig uitgestald. Een kleine twee uur later overlijdt Johan. Politie, brandweer, ambulance en recher­che zijn snel ter plaatse en vertrekken ook weer snel. De recherche neemt Jaaps opnamen in beslag en verhoort hem en Kathenka ter plekke. Daarna mogen ze gaan. Jaap blikt er met een zeer positief gevoel op terug. ‘Zowel het contact met de politie als de recherche was uitermate prettig. De wijkagent belde later nog om ons te condoleren.’ De slogan van de NVVE luidt: ‘sterven doe je niet alleen’. Jaaps ervaring heeft hem geleerd dat dat ook niet hoeft. ‘Míts je alles goed voorbereidt en je aan de regels houdt, kún je bij iemands zelfdoding aanwezig zijn.’ Een paar dagen na het interview mailt Jaap dat twee naasten die ook bij een dood-in-eigen-regie aanwezig waren, wat minder coulant door politie en recherche werden bejegend. Zij moesten mee naar het politiebureau. Net als bij Jaap en Kathenka waren er verder geen juridische consequenties. ‘Mijn positieve ervaring biedt geen garantie voor toekomstige situaties. Er is voor de NVVE en CLW nog heel wat zendingswerk te verrichten om Justitie vertrouwd te maken met sterven door een laatstewilmiddel’, besluit Jaap strijdlustig.

Aanwezig zijn bij zelfdoding mag

Over wat precies als hulp bij zelfdoding wordt beschouwd, is het laatste woord nog niet gezegd. Op de site van de NVVE, onder de tab Hulp bij zelfdoding, leest u er meer over. Ook Stichting De Einder biedt uitgebreide informatie over het onderwerp. Aanwezig zijn bij een zelfdoding is op zich niet strafbaar. Dingen doen die kunnen worden uitgelegd als ‘feitelijk bijdragen aan de uitvoering’ wél. Op laatstewil.nu (tab ‘Nieuwsbrieven’, ‘Een laatste wil van Johan Ooms’ - 10 juni) staat het verslag van Jaap van Riemsdijk over de zelfdoding van Johan Ooms. Daarin beschrijft hij ook welke regels in acht moeten worden genomen.

Zowel de video van Eveline van Dijck (‘Een laatste wil van Johan Ooms’) als de ervaringen van Jaap van Riemsdijk (en andere informatie over de dood-in-eigen-regie) zijn te bekijken via de site van de CLW: laatstewil.nu en op YouTube.


Tekst: Els Wiegant • Fotografie: René ten Broeke en Paul Koeleman (Johan Ooms)