De dood anno 2021: meer trendy dan taboe

De aandacht voor sterven en de dood neemt de afgelopen jaren toe in de media. Oók in bladen, podcasts en tv-programma’s voor jongere mensen. Wat zegt deze toenemende belang­stelling? Worden de laatste taboes over de dood geslecht?

Euthanasie - de movie van Tim Hofman op BBN/Vara, de rubriek ‘Afscheid’ in vrouwenmagazine Linda., de indringende 2Doc-docu Als Mara lacht, de rubriek ‘Sinds jij dood bent’ in Klokhuis: voorbeelden van media-uitingen over de dood liggen voor het oprapen. Mediadeskundige en Nieuwsmonitor-onderzoeker Nel Ruigrok bevestigt de toenemende aandacht voor de dood in media. ‘Sinds 2016 is de dood als onderwerp structureel vaker een thema in de landelijke media dan daarvoor. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het voorstel voor een wet voltooid leven dat toen door de media is opgepikt. Sinds april 2020 zien we een nog grotere stijging in hoe vaak media over de dood berichten; daar is corona duidelijk de oorzaak van’, schetst zij. Verkiezingen > Ook op momenten dat bepaalde populaire televisieprogramma’s op het scherm zijn, ziet de wetenschapper een piek in het aantal mediaberichten over de dood. ‘Denk bijvoor­beeld aan Over Mijn Lijk, een programma waarin jonge mensen worden gevolgd die bezig zijn hun naderende dood en hun afscheid van het leven vorm te geven. Ook in tijden van verkiezingen neemt de aandacht voor dood, sterven en eigen regie over het leven opvallend – en verklaarbaar – toe in de media. Het gaat dan vooral om aandacht voor het vrijwillig levenseinde en politieke discussies over euthanasie’, aldus Ruigrok. ‘De afgelopen verkiezingen bijvoorbeeld nam de aandacht toe voor de medisch-ethische kwestie, omdat D66 en ChristenUnie er niet uitkwamen. Tijdens de campagne laaide dit onderwerp in de media steeds opnieuw op.’ Naast actuele aanleidingen voor (tijdelijke) toenemende media-aandacht, is ook een andere ontwikkeling van invloed. Dat stelt Jeanneke Scholtens, toekomststrateeg en trendwatcher bij haar eigen Bureau Zorro. ‘Dat media meer en meer de dood als thema kiezen, is een logisch gevolg van de vergrijzing. Er is simpelweg een grotere groep mensen die nu te maken krijgt met een dichterbij komende dood’, zegt zij. ‘Onze doodscultuur is erop geënt de dood zo lang mogelijk uit te stellen; we houden deze ongenode gast het liefst zo lang mogelijk buiten onze gedachten. Maar met de vergrijzing als demografisch verschijnsel, zie je dat dit verandert.’

Maakbaarheid > Het wegmoffelen van de dood maakt volgens Scholtens plaats voor een andere kijk op de dood. ‘Op de 50-PlusBeurs stond de NVVE met Café De goede dood, waar je je wilsverklaring kon opstellen. Door het land heen komen er steeds meer death-cafés. En met de opkomst van natuurbegraven – in wikkelwaden hoger in de grond, straks wellicht in eigen achtertuin – brengen we de doden dichter bij het leven.

Allemaal ontwikkelingen die passen in onze tijdgeest, met een grote groep babyboomers, een behoefte aan maakbaarheid en regie over het eigen leven en het eigen einde.’ Een kanteling die ook bij jongere generaties zichtbaar is, merkt Scholtens in haar onder­zoeken naar de dood en cultuur. ‘Laten we het er alvast over hebben, sta je open voor euthanasie of niet? Wie wil je dat je codes hebben van je socialmedia-accounts, hoe wil je dat je eigen uitvaart eruitziet? We bespreken de dood in De Kist en zoomen in op het lichaam in verval in Bones en CSI. Dit laatste is de gemedialiseerde dood, spectaculair en entertainend zelfs’, zegt ze. ‘En nu dwingt corona ons nog meer om de dood in de ogen te kijken en na te denken over wat we daarbij belangrijk vinden.’­

Huidige taboes > Het coronatijdperk laat ook zien welke taboes of gevoelige onderwerpen er nog wél liggen, ziet Scholtens. ‘Denk aan het kiezen op de IC’s bij te veel patiënten: het wordt in de media regelmatig uitgemeten. In diezelfde categorie lastige gesprekken en precaire onderwerpen waar media vaker aandacht aan besteden: euthanasie bij kinderen en bij mensen die niet lichamelijk ernstig ziek zijn. Net als de zoektocht naar onsterfelijkheid die je in Silicon Valley ziet; media berichten graag over bijvoorbeeld gentherapie en cryonisme (een procedure waarbij mensen die klinisch dood zijn, worden ingevroren, red.). Dat sluit aan bij onze hang naar maakbaarheid en onze individua­listische maatschappij. Dat zijn echter thema’s die veel mensen nog als egoïstisch bestempelen.’ Aan de toenemende media-aandacht voor de dood kunnen we volgens onderzoeker Ruigrok zien dat het onderwerp leeft in de samenleving. ‘En het gevolg van al die media-aandacht is op haar beurt weer dat we er met elkaar meer over gaan praten. Dus ja, er lijkt zeker sprake van taboedoorbreking als het om de dood gaat’, zegt ze. Volgens Scholtens kan de toenemende media-aandacht ook helpen om angst voor de dood te verminderen. ‘Zoals de rubriek ‘Sinds jij dood bent’ in Klokhuis, waarin de presentatrice met kinderen in gesprek gaat over afscheid nemen, rouwen en de dood. Of de blogs en vlogs van de Nederlandse deathfluencer Claudia Crobatia waarin ze laat zien dat begraafplaatsen niet macaber zijn, en dat de dood geen angst­aanjagende nachtmerrie is maar juist een unieke ervaring. Net als het leven zelf.’ •

Nog meer actuele lees-, kijk- en luistertips over de dood:

  • Podcast Doodnormaal van Winny Bos: gesprekken met professionals die veel met de dood te maken hebben (te beluisteren via o.a. Spotify)
  • Podcast Dag voor dag van journalist Liesbeth Rasker over rouw en verlies (te beluisteren via https://shows.acast.com)
  • Podcast Café Doodnormaal, dé podcast van NVVE-jongeren (op Spotify Deezer, Google Podcast en Apple Podcast)
  • Documentaire Wat achterblijft van 3Lab, over het rouwproces van drie zussen die hun ouderlijk huis leeghalen (te vinden op 2doc.nl)
  • Documentaire Punt uit, over een man met lichamelijk lijden, die worstelt met de wens om te sterven en de wens om te blijven leven (te vinden op 2doc.nl)
  • Documentaire De dood voor beginners, een reeks over de kunst van het sterven (te vinden op npostart.nl)
  • Documentaire Waarom bleef je niet voor mij?, persoonlijke verhalen van mensen die als kind een ouder verloren aan zelfdoding (te vinden op 2doc.nl)
  • Boek Ik heb geleefd van Annemarie Haverkamp, waarin ze zeventig mensen in hun laatste levensfase aan het woord laat (te koop via de uitgever)

Tekst: Brenda Kluijver • Illustratie: Aad Goudappel