OPINIE


Euthanasie als een mensen­recht

In een land dat zichzelf als christelijk beschouwt, is een van de meest extreme vormen van naastenliefde verboden: de hulp bij zelfdoding van diegene die men daarna zelf zal moeten missen. Dat maakt eens en temeer duidelijk dat velen het ene zeggen maar zich voor het tegengestelde beijveren. De wens om te (mogen) sterven zou als een essentieel mensenrecht moeten worden beschouwd.

Niet iedereen – zeker ouderen niet – is gemotiveerd om voor die zelf gewenste dood een lange lijdensweg voor lief te moeten nemen. De Australische bioloog David Goodall, die na zijn 104e verjaardag nog voor hulp bij zelfdoding naar Zwitserland moest reizen, heeft dat naar eigen zeggen geweten. Al is er geen enkele reden om de dood te vrezen, er kunnen omgekeerd wel tal van redenen zijn om bang te zijn voor het doodgaan. Vooral wanneer dat neerkomt op het onnodig rekken van het leven zonder dat er een reëel uitzicht is op verbetering daarvan. Als de dood onvermijdelijk nabij lijkt, kan het dus van belang zijn om het ‘gaan’ zo kort mogelijk te houden. Logica rechtspraak ver te zoeken > Wilsonbe­kwaamheid wordt vaak misbruikt als een poging om eerder afgelegde verklaringen – zoals een wens tot euthanasie – te kunnen negeren, met als argument dat die wens inmiddels veranderd kan zijn. Natuurlijk moeten aan zo’n wens duidelijke voorwaarden worden verbonden en moet deze niet als een opwelling zijn ontstaan bij problemen met relaties of financiële tegenslagen bijvoor­beeld. Maar als die wens al is vastgelegd nog voordat van wilsonbekwaamheid sprake was, kan het negeren daarvan als mensonwaardig worden gezien. Dat de hoogste rechter eraan te pas moest komen om een arts in zo’n geval vrij te pleiten van moord, zoals vorig jaar gebeurde bij verpleeg­huisarts Marinou Arends, betekent dat de logica in de rechtspraak vaak ver te zoeken is. Angst voor mijn dood zou voor mij als 80-jarige juist een duidelijk teken zijn dat ik wilsonbekwaam ben geworden. Bingo > Hersenaandoeningen die ons denk­vermogen en daarmee ons hele wezen als mens aantasten, geneeskundige behandelingen die niet bijdragen aan genezing maar slechts aan het verlengen van ons lijden en de wens om onafhankelijk van anderen te blijven, zullen veelal deel uitmaken van de redenen om euthanasie te willen. Die wens zou dus juist als een essentieel mensenrecht moeten worden beschouwd. Ik ben het dan ook van harte eens met twee bekende wetenschappers. De eerste is Thomas Alva Edison, uitvinder van alle mogelijke elektronica zoals fonograaf, gloeilamp en energiecentrale. Hij stelde: ‘The main function of the body is to carry the brain around.’ De tweede is uiteraard de bekende Nederlandse hersen­onderzoeker Dick Swaab. Hij gaf een van zijn boeken de titel: Wij zijn ons brein. In zijn laatste boek Ons creatieve brein voert Swaab talloze argumenten aan die allemaal het idee ondersteunen dat geen twee mensen op aarde hetzelfde zijn. Het idee van sommigen dat alle problemen van mensen – zoals eenzaamheid – zijn op te lossen door samen bingo te spelen en te denken dat daarmee euthanasie onnodig wordt gemaakt, duidt niet op grote intelligentie. Ik hoop dat zulke opvattingen mij in zo’n situatie bespaard zullen blijven.

­De weerstand in de samenleving tegen euthanasie en hulp van anderen bij een zelfdoding – ook als die geen arts zijn – komt neer op weerstand tegen misschien wel het meest essentiële mensenrecht: het recht om te beslissen over je eigen leven. Om begrijpelijke redenen komt de mens ongevraagd ter wereld. Dat die mens vervolgens ook niet zelf over zijn einde mag beslissen, ontneemt hem ieder recht over zijn leven. Dat maakt hem in feite tot een slaaf van het mensdom. Dat een euthanasiewens wel onomstotelijk en uit vrije wil moet zijn geuit en liefst ook vastgelegd, staat natuurlijk buiten kijf. Arrogant idee > Hoewel ze het niet lijken te beseffen, zijn zij die lobbyen tegen euthanasie bij wilsonbekwame mensen er soms verantwoor­delijk voor dat zo’n euthanasie eerder plaatsvindt dan de betrokkene eigenlijk zou willen. Iemand die zijn einde voelt naderen en wil voorkomen dat hij in een toestand geraakt waarin hij niet meer wilsbekwaam is, zou zijn leven kunnen (laten) beëindigen op een moment dat hij dat leven nog de moeite waard vindt. Reden voor deze ‘te vroege’ dood is de politieke onzekerheid die wordt veroorzaakt door hen die menen dat zij over het leven van anderen mogen beslissen. Bij veel mensen gaat het cijfer dat zij aan hun leven als totaal zouden geven, in hun laatste jaren snel omlaag. Die waardering zou gemiddeld genomen dus hoger zijn geweest als zij dat leven hadden kunnen beëindigen op het moment dat zij het als voltooid beschouwen. Helaas wordt hen dat niet gegund door diegenen die denken daarover te mogen – en soms zelfs te moeten – beslissen. Hoe denken geestelijken, artsen, juristen en/of politici te kunnen uitmaken of die score voor een individu nog steeds voldoende is? Zij doen er goed aan het arrogante idee te laten varen dat zij daartoe in staat zijn. Bij discussies over euthanasie bezigen tegen­standers al snel het begrip ‘hellend vlak’. Zij snappen niet dat de vooruitgang van onze beschaving nu juist het gevolg is van een hellend vlak: een situatie waarin steeds meer dogma’s het veld moeten ruimen voor individuele keuzes en rationele argumenten. Zij vergeten dat een hellend vlak of een glijdende schaal niet alleen naar beneden loopt, maar andersom bekeken ook omhooggaat. Díé richting weerspiegelt de voortschrijdende beschaving. • Lees ook hier over de civiele procedure van de Coöperatie Laatste Wil tegen de Nederlandse Staat.

In de rubriek Opinie leveren auteurs een bijdrage aan de discussie over euthanasie en het levenseinde. Dat doen zij op persoonlijke titel. Nico van Rooijen is van oorsprong bioloog. Aan de medische faculteit van Amsterdam UMC/VU werkte hij als celbioloog ruim een halve eeuw aan de functionele aspecten van de cellen van het immuunsysteem.

Tekst Nico van Rooijen • Illustratie Peter de Wit