IN BEELD


image

De Terugkeer van Thanatos

Manifest voor de gezondheidszorg Martin Appelo Uitgeverij Thanatos Te bestellen via: martinappelo.nl € 16,45 (incl. verzendkosten)

De corona-epidemie heeft iets uitvergroot wat al een tijd aan de gang is in de gezondheidszorg: we willen de dood koste wat kost buiten de deur houden. Psycholoog Martin Appelo schreef een manifest waarin hij pleit voor de terugkeer van Thanatos in de gezondheidszorg. Hij verwijst hiermee naar het idee van Socrates, die de psyche vergeleek met ‘een wagen waarvoor twee paarden met tegenstrijdige karakters lopen. Het ene paard (Eros) is vriendelijk, sociaal en verbindend. Het andere (Thanatos) is koppig, solistisch en egocentrisch. [...] Volgens Socrates zijn beide paarden nodig om doelgericht en succesvol te leven. Maar vanwege hun karakterverschillen kunnen ze de kar onmogelijk op de weg houden als er niet een Wagenmenner is die ze in bedwang houdt en laat samenwerken.’ Het gaat dus om een nood­zakelijke balans. Maar als Thanatos, later door Freud aangeduid met ‘doodsdrift’, niet meer mee mag doen, dan krijg je ‘dokters die van geen ophouden weten en eindeloos doorgaan met fixen. Verpleegkundigen die blijven zorgen terwijl ze onderbetaald zijn en burned-out raken. Therapeuten die van protocol naar protocol gaan en steeds meer collega’s inschakelen omdat het onverdraaglijk is dat de patiënt niet opknapt. En mantelzorgers die er altijd voor hun geliefden zijn, maar vermoeid raken omdat ze zelf niets krijgen en niet voor zichzelf opkomen.’ Appelo weet zijn standpunt helder en duidelijk te omschrijven aan de hand van diverse filosofen en denkstromingen. Je kunt de dood zien als iets slechts dat je moet bestrijden of je kunt het accepteren als iets dat erbij hoort en daarnaar handelen. Dat laatste lijken we te zijn verleerd, zeker in onze gezondheidszorg. Dat lijkt in tegenspraak met de mening van de Nederlandse bevolking van wie 87 procent meent dat euthanasie onder bepaalde omstandigheden mogelijk moet zijn. ‘Je kunt Thanatos uit het beleid en de organisatie van de zorg halen, maar niet uit jezelf’, aldus Appelo. Een onmisbaar boekwerkje voor iedereen die oprecht geïnteresseerd is in een goed gesprek over de dood, corona en onze gezondheidszorg.


image

Anders leven

Pleidooi voor een humanere en meer verbonden samenleving

Manu Keirse Lannoo, € 19,99

Manu Keirse, bij velen inmiddels bekend als specialist op het gebied van rouw, heeft een interessant nieuw boek aan zijn oeuvre toegevoegd. Het is een pleidooi voor een meer verbonden samenleving; een streven waar vermoedelijk maar weinig mensen iets tegen zullen hebben, alleen is de vraag natuurlijk: hoe bereik je dat? Keirse doet mooie voorzetten. Hij wil graag naar een samenleving waarin flexibeler wordt omgegaan met studie en werk, zodat generaties niet meer zo van elkaar gescheiden worden (in studenten, werkenden en gepensioneerden). Het werk past zich aan de omstandigheden aan en iedereen blijft een leven lang leren. In het laatste deel van zijn boek, Anders sterven geheten, sluit Keirse eigenlijk heel mooi bij Appelo aan: ‘Gezond sterven is heel moeilijk in een gemedicaliseerde samenleving waarin je, eenmaal op de rijdende trein, de kennis en de moed moet hebben om aan de noodrem te trekken om de trein tot stilstand te brengen. Wij betwijfelen hier niet de weldaden van de geneeskunde, maar medische interventies kunnen ook fysieke, psychologische, sociale en existentiële problemen veroorzaken, zoals valse hoop en de ontkenning van het naderend einde.’ Of zijn ideeën haalbaar zijn, is de vraag. Of je het overal mee eens zult zijn, ook. Maar het boek biedt zeker interessante perspectieven en stof tot nadenken.


image

Alles wat was

Hoe ga je om met afscheid?

Stine Jensen, met illustraties van Marijke Klompmaker Uitgeverij Kluitman, € 19,99

Filosofe Stine Jensen heeft wederom een prachtig boek gemaakt voor kinderen. Over alle soorten van afscheid dit keer; het afscheid nemen van spullen, het omgaan met een scheiding. ‘Misschien wel het grootste afscheid dat we kennen, is dat van onszelf: de dood.’ Natuurlijk vertelt Jensen over hoe verschillende filosofen tegen de dood aankijken, maar ook hoe er in diverse culturen met de dood wordt omgegaan. Het mooiste zijn misschien wel de teksten van kinderen zelf, die laten zien hoe verschillend we allemaal zijn en hoe anders we tegen dingen aan kunnen kijken. Het ene kind zou niet graag willen praten over de dood van haar vader, terwijl een ander kind niet begrijpt waarom er zo weinig aandacht voor is. Een ideaal boek dus om te lezen samen met je (klein)kind, zodat het leert dat alles er mag zijn. Alles wat je voelt en alles wat je denkt. En dat het misschien wel interessant en zelfs zinvol kan zijn na te denken – en te praten – over afscheid en de dood. ‘Ik denk dat je afscheid nemen een beetje kunt oefenen. Door het je in te beelden, erover te denken en te praten.’ Dit boek is daarvoor zonder meer een mooi hulpmiddel.


image

Verslaafd aan Oneindigheid

Geschiedenis van het gevaarlijkste idee ooit

Walter Breukers & Jaap Godrie Uitgeverij Ten Have, € 22,99

Dit boek is vanuit een wel heel bijzonder perspectief geschreven, namelijk vanuit Oneindigheid. Het is de gedachte dat er geen einde is die tot de lezer spreekt. En dat levert in het begin vervreemding op, maar het maakt ook nieuwsgierig. Het is vlot en aansprekend geschreven. Geen boek om in een ruk uit te lezen, maar eerder af en toe een hoofdstuk, de mooie kunstwerken van Jaap Godrie op je in te laten werken en na te denken over de spiegel die deze mannen ons, de mens, willen voorhouden. Aangenaam is dat niet per definitie, al doen ze hun best er aan het eind nog een positieve draai aan te geven. Maar aanzetten tot kritisch nadenken doet dit boek zeker. Met het Niets transformeerde ik de dood. Ik maakte haar zo groot dat ze te verschrikkelijk was om aan te kijken, om over na te denken, om te bespreken. Ik maakte er een taboe van. Het radicale hiervan is voor jullie moeilijk te begrijpen, omdat velen van jullie in Niets geloven, en dood en leven als harde tegenstellingen zijn gaan zien, als zwart en wit. Dood is dan een zwart Niets, maar dat is een gedachte die ik jullie heb aangepraat. Voorheen zagen jullie dood en leven altijd als één.


image

Wat scheelt eraan

Sigrid Nunez

Uitgeverij Atlas Contact, € 22,99

Zo zijn mensen, zegt ze nu tegen me. Ze willen hoe dan ook dat je blijft vechten. Zo hebben we geleerd naar kanker te kijken: als een strijd tussen de patiënt en de ziekte. Wat wil zeggen tussen goed en kwaad. Er is een goede manier om ermee om te gaan en een slechte. Een sterke manier en een zwakke. De manier van de strijder en de manier van de opgever. [...] Mensen willen het woord ‘terminaal’ niet horen, zegt ze. Ze willen niets weten van ‘ongeneeslijk’ of ‘inoperabel’. Dat noemen ze defaitistische praat. Ze zeggen krankzinnige dingen als: Zolang er leven is, is er hoop. En: Elke dag gebeuren er medische wonderen – alsof ze het hebben bijgehouden. Dit betoog steekt een studievriendin van de ik-persoon in Wat scheelt eraan af, als ze om hulp vraagt. Ze verwacht geen hulp bij de zelfdoding zelf die ze van plan is uit te voeren, maar ze wil wel dat er iemand in de buurt is, om de praktische dingen te regelen, om in te kunnen grijpen mocht er iets misgaan. Haar twee beste vrienden wilden er niets van weten. De hoofdpersoon van het boek besluit, ondanks haar aanvankelijke verbijstering, met haar vriendin mee te gaan naar een vakantiehuis dat ze voor deze gelegenheid heeft geregeld. Nunez heeft een talent om ingewikkelde emoties onder woorden te brengen en speelt tegelijkertijd met het gegeven dat dat bij een onderwerp als dit bijna ondoenlijk is. ‘Hoe hard we ook ons best doen om de belangrijkste zaken in woorden te vatten, het blijft balletdansen op klompen.’ En dat is een prachtige beschrijving van dit boek, dat met momenten aangrijpend en ontroerend is en op andere momenten afstandelijk. Dat begint al met het weglaten van de namen van alle betrokkenen en ook door de sombere wereldvisie van de ex van de hoofdpersoon een grote rol te geven in het geheel. Een boek dat schuurt, maar daarmee toch de moeite waard is.


image

Leven met euthanasie

Geliefden vertellen over hun ervaringen

Theo Boer, Stef Groenewoud en Wouter de Jonge (redactie)

VBK Media, € 20,00

Leven met euthanasie is een uitstekende titel voor een boek met meer dan veertig verhalen, verteld door naasten die nauw betrokken zijn geweest bij het levenseinde van hun dierbaren, in vrijwel alle gevallen door euthanasie. De zonder uitzondering indringende ervaringen laten zien wat het naderende einde van een dierbare, de voorbereiding op de euthanasie, de euthanasie zelf en de tijd erna met hen doen. De verhalen zijn zonder commentaar opgetekend en tonen een caleidoscoop aan ervaringen, die voor iedereen die professioneel of privé met euthanasie in aanraking komt, verrijkend is. Een grote verscheidenheid, maar er is ook veel gemeenschappelijks: de dringende verzoeken van de betrokkenen om hun leven te beëindigen, de gevoelens van dankbaarheid en vrede die velen ervaren, maar ook het gemis en de vragen van de achterblijvers, die niet meer beantwoord kunnen worden. Het boek eindigt met een viertal positieve kanten van euthanasie, en een vijftal schaduwkanten. Positief zijn, volgens Boer en Groenewoud in hun nabeschouwing, dat er een einde komt aan het lijden, dat er sprake is van een rustige, zekere en gewenste dood in het bijzijn van intimi, de planbaarheid en de inwilliging van de laatste wens van de betrokkene. In verreweg de meeste verhalen slaat de balans naar de positieve kant door: bij de nabestaanden overheerst een goed gevoel. Dan de schaduwzijden: de euthanasie verloopt anders dan verwacht, de planning levert stress op, nabestaanden zijn er niet altijd klaar voor, er kan onenigheid tussen hen ontstaan en soms komt de vraag op of niet te snel is beslist en of nabestaanden euthanasie niet hadden voorkomen door anders te handelen. Uiteraard is ieder stervens­proces, zeker van een naaste, een ingrijpende ervaring. Het lezen van deze verhalen laat eens te meer zien hoe belangrijk het is om je samen met je naasten zo goed mogelijk voor te bereiden op het onvermijdelijke einde van het leven. Hulp daarbij kan van groot belang zijn. Wie die hulp heeft, is gelukkiger dan degene die de dood maar eng vindt en hem zoveel mogelijk uit zijn leven wil bannen. Dat zadelt nabestaanden met meer vragen dan antwoorden op. Ook blijkt uit de verhalen hoe essentieel de rol van de arts is in het proces van euthanasie, bij ieder levenseinde overigens. Er staan prachtige ervaringen in over de rol die artsen spelen, maar er zijn ook een paar die pijn doen. Twee voorbeelden: een arts die voor het eerst euthanasie geeft en daardoor alleen maar met zichzelf bezig is en zelfs ruzie krijgt, en een arts die geen euthanasie wil toepassen, maar zijn patiënt niet of pas heel laat naar een collega doorverwijst. Het onderstreept het grote belang om artsen grondig voor te bereiden op de begeleiding bij het levenseinde. Artsenorganisatie knmg is zich daar zeer van bewust: op haar website is een heel dossier gewijd aan Praten over het levenseinde. In de huidige goed afgewogen en goed functionerende euthanasiewetgeving spelen artsen een centrale rol, die zoveel verder gaat dan het toedienen van de laatste injectie. Al tijdens hun opleiding moeten artsen op dit deel van hun werk worden voorbereid, dat geldt ook voor diegenen die niet aan een euthanasie zullen willen meewerken. Zij zouden in ieder geval erop voorbereid moeten zijn hun patiënten zorgvuldig te verwijzen naar collega’s of naar het Expertisecentrum Euthanasie. Overzie ik dit boek, dan valt mij op dat een aantal van de schaduwkanten van euthanasie vermijdbaar lijkt door de patiënt en zijn naasten grondig voor te bereiden op het levenseinde, waardoor zij beter weten wat ze kunnen verwachten. Daartoe bestaan allerlei mogelijkheden, mogelijkheden die binnen de NVVE bekend en vertrouwd zijn. •

De afgelopen maanden verschenen ook de volgende boeken over het (zelfgekozen) levenseinde en de weg ernaartoe


image

Het ontsterven

Anne Boyer Uitgeverij Atlas Contact, € 22,99


image

Het zelfgekozen levenseinde

Klaas Rozemond Isvw Uitgevers, € 22,50


image

Hoe dood kan gaan

Anneleen Arnolds Te bestellen via: anneleenarnolds@casema.nl € 12,00


image

Tussenland

Jannie Oskam Uitgeverij de Graaff, € 20,00


image

Een kwestie van dood en leven

Irvin en Marilyn Yalom Uitgeverij Balans, € 22,99


image

Sterven & Het leven voltooien (tweeluik)

Ineke Visser Landelijk Expertisecentrum Sterven, € 17,00

Tekst: Martien Versteegh (Job Cohen schreef over Leven met euthanasie)